Türk Romanında Destan Etkisi A. Şebnem BİRKAN Son yıllarda Türk romanının gelişimiyle ilgili, sayıca yeterli olmasa da, çeşitli inceleme ve araştırmalar yapılıyor. Hem kaynakça hem de bilgilendirme amaçlı olarak, bu tip kitapların çoğalması Türk edebiyatına büyük katkılar sağlıyor. Mimar Sinan Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'nden Yard. Doç. Muharrem Kaya bu araştırmalara bir yenisini daha ekledi. Kitabının başında, mitolojiden başlayarak anlatıma dayalı birçok edebiyat türüne yer veriyor, daha sonra da romanlara geçiyor. Kitabı, Türk romanlarında, konu olarak destanları seçen ve işleyen romancılarımızla ilgili geniş bir araştırma ve incelemeyi kapsıyor. Bilindiği üzere roman Batı'dan gelen bir edebiyat türüdür ve 19. yy'da Osmanlı'daki Batılılaşma çerçevesinde roman yazılmaya başlanmış ve Şemsettin Sami'nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (1892) adlı romanı ilk romanlardan biri olarak Türk edebiyatına girmiştir. O günden bugüne Türk romanları Kurtuluş Savaşı, siyasi olaylar, tarihi gerçekler, kırsal kesim yaşamı vs. gibi konuları işlerken, destanlardan da etkilenmiş ve edebiyatımız, Ömer Seyfettin, Yaşar Kemal, Kemal Tahir gibi değerli yazarlarımız tarafından unutulmaz romanlara kavuşmuştur. 'Türk Romanında Batı Etkisi' adından da açıkça anlaşılacağı gibi Türk destanlarını konu almış ve bunların Türk romancıları tarafından nasıl kullanıldığını ve etkilerinin neler olduğunu inceliyor. Destanlar meydana gelen olayların olağanüstü öğelerle bezenerek dilden dile halk arasında anlatılması esasına dayanır. Kaya araştırmasında, bu olayları temel alarak , roman yazan yazarlarımızı ve onların romanlaştırdıkları destanları araştırıyor. Halk edebiyatı unsurlarını, geleneklerden nasıl ve ne kadar yararlandıklarını irdeliyor. İncelemesinde mitten başlayıp masal, efsane, halk hikâyesi gibi türleri göz önünde bulunduruyor, halk edebiyatıyla kesiştikleri noktaları ortaya koyuyor. Bunu yaparken Kemalettin Şükrü Orbay'dan başlamış Oğuz Özdeş, Yılmaz Gürbüz, Abdullah ( Turhan Bey, bu isim kitapta Aptullah olarak geçiyor) Ziya Kozanoğlu, Peyami Safa, Halide Edip, Ziya Şakir, Murat Sertoğlu, Füruzan Gediz, Yaşar Kemal, Ömer Seyfettin, Zeynel Besim, Hüseyin Rahmi, Sabahattin Ali, Kemal Tahir, Kemal Bilbaşar, Hasan Kıyafet, Timur Karabulut, Ömer Polat, Namılk Kemal, A.Hikmet Müftüoğlu, Nihal Adsız, M.N. Sepetçioğlu ve Sevinç Çokum'a kadar bütün yazarları inceliyor. Romancılarımızın halk edebiyatından hangi kültür öğelerini aldıklarına değiniyor. Oğuz Kağan, Atilla, Battal Gazi, Köroğlu destanlarını ve bunların çeşitli yazarlar tarafından nasıl romanlaştırıldıklarını gösteriyor. Bunlara ek olarak da 'Eşkıya Destanları' ve 'Destanlarla Bağlantılı Diğer Romanlar' adlı bölümlerde de diğer destanlara yer veriyor.Araştırmasında Kaya, kitabında destandan romana giden uzun yolda mitolojiden, destandan, masaldan, efsaneden, halk hikâyesinden, meddah metinlerinden faydalanıp, bunların birbirleriyle ilişkilerini de araştırıp ortaya koyuyor. "Mitolojinin tabiatüstü ve fizikötesi kuvvetlerin yanı sıra, tabiat kuvvetleriyle savaşan yiğitleri belirtmesi, destanları oluşturur. Mitolojide, tabiat kuvvetleri, canlı varlıklar veya ölümsüz tanrılar şeklinde belirir. Destanlar, tarih öncesi insan topluluklarının tarihleri olması bakımından mitolojiyle ortaklık gösterir. Zira destan kahramanları mitolojideki tanrılarla, dünyadaki insanlar arasında bağlar kuranlardır. Mitolojiye göre destanlarda gökle ilgili olaylar ve motifler azalmış insani özellikler artmıştır.""Destanlarda halkın bütününü ilgilendiren meseleler konu edilmiştir. Bu açıdan bakıldığında destan, onu meydana getiren zümreler için tarihtir, günümüz insanı içinse romanın eski devirlerdeki işlevini görmektedir." Kaya incelemesinde halk edebiyatının kullandığı aşamaları üç bölümde dile getiriyor. İlk bölüm "Halk edebiyatı geleneğinin besleyici bir kaynak olarak fark edilmesi Tanzimat döneminde başlar. Bu maddede kaşif meselesi ön plana çıkar. Zira yeni medeniyet anlayışıyla birlikte milletin kültürünün kökeni inceleme çalışmaları dikkati çeker.""Türk destanlarının sistemleşmesi Ziya Gökalp, Fuad Köprülü, Zeki Velidi Togan, Abdülkadir İnan, Hüseyin Namık Orkun'un çalışmalarıyla olmuştur. Bunlar Türkoloji çalışmalarıyla ortaya çıkmıştır." İkinci bölüm; "Halk edebiyatı malzemesinin ve tekniğinin Türk edebiyatçıları tarafından başarıyla kullanıldığı dönem."Milli edebiyat akımına mensup olan yazarlar Tanzimat'tan önceki ve sonraki edebiyatımızın taklide dayandığını belirterek bizim milli edebiyatımızı oluşturabilmemiz için halk edebiyatının asıl kaynak olarak alınması gerektiğini ileri sürmüşlerdir. ( ...) Ziya Gökalp, öncelikle yapılması gerekenin Türk kültürünün gelişiminin, tarihinin incelenmesi olduğunu belirtir, halk edebiyatının, masalların, destanların bu gözle ele alınması gerektiğini tavsiye eder." Bu düşünceyle hareket eden Ziya Gökalp, Oğuz Kağan Destanı'nı ve "Diğer menkıbeleri de (...) bunlardan aldığı motifleri şiirlerinde kullanmış, diğer yazar ve şairlerin de bunları işlemelerini tavsiye eder." "Rıza Tevfik, Servet-i Fünun döneminden başlayarak hece vezni ile halk şiir tarzında özellikle tekke edebiyatı ürünlerine uygun şiirler, halk şiirinin taklidi denebilecek nefesler, koşmalar yazar. Bunlar (...) folklardan bahseden, halk edebiyatı ürünlerini ilmi açıdan ele alan ilk şahıslardır." "Hüseyin Rahmi, özellikle Meşrutiyet döneminden başlayarak ölümüne dek yazdığı romanlarda İstanbul folkloruyla ilgili pek çok unsuru kullanmıştır." "Ömer Seyfettin, büyük bir Türk destanı yazmak ister."Üçüncü bölümde destanlardan yararlanma dönemi sona eriyor ve köy ve köyün, köylünün konuları ön plana çıkıyor. "Halk edebiyatının tek kaynak olarak yüceltilmesi Nurullah Ataç'ın tepkisini çeker."Türk romanlarında en çok yer alan destanlar, Oğuz Kağan Destanı, Atilla ve Köroğlu destanlarıdır. Bunlardan başka eşkıya destanları ve bir de destanlarla bağlantılı yazılmış romanlar var. "Oğuz Kağan Destanı yazma parçalar ve rivayetler şeklinde günümüze kadar gelmiştir. Bilinen bu metin ve rivayetler yedi tanedir." Kemalettin Şükrü Orbay, Oğuz Han ve Bozkurt'un okulda derslere yardımcı olması için kaleme almış. "Oğuz Özdeş, Oğuz Han adlı romanının konusunu Oğuz Kağan Destanı'ndan almasına rağmen, işlenişi, olayları ve ayrıntıları ile eseri bir macera romanına dönüştürmüştür." "Yılmaz Gürbüz'ün 'Acılar Masal Oldu' adlı romanında Mustafa Kemal'in doğuşu, Oğuz Kağan Destanından alınan öğelerle destanlaştırıldığı görülür." "Bu da Atatürk'ün, edebiyatta, kahramanların destani boyutta gösterilmesini tercih eden anlayışıyla birleşir." Kaya, Ergenekon Destanı'nın kazandığı simgesel anlamlara dikkati çekerek Türkiye'deki Gladio türü örgütlenmenin adının neden Ergenekon olduğunu da belirtiyor.Atilla da Türk romanlarında kullanılan başka bir destan. Abdullah Ziya Kozanoğlu, 'Atlı Han'ı, Peyami Safa, 'Atillla'yı, "maceranın ön planda tutulduğu bir tarihi roman haline dönüştürmüştür". Battal Gazi Destanı ise Halide Edip, Abdullah Ziya Kozanoğlu ve Ziya Şakir, Murat Sertoğlu, Füruzan Gediz tarafından romanlarda konu edilmiş. "Köroğlu anlatmaları destan ile halk hikâyesi arasındaki türlerdendir." Köroğlu'nu Yaşar Kemal, 'Üç Anadolu Efsanesi'nde konu etmiş. Zaten "çocukluğunun ve gençliğinin halkbilimi malzemelerinin bol bulunduğu Çukurova'da geçmesi bunların eserlerine yansımasına yol açmıştır." "Mehmet Seyda'nın 'Köroğlu' adlı eseri 1960'lı yıllarda, TRT'nin Arkası Yarın programlarında uzun süre radyoda canlandırılmıştır."Eşkıya destanlarını işleyen romancılarımız ise Ömer Seyfettin'le başlar ve Ömer Polat'a kadar sürer."Erdemli eşkıya tipini ele alan eserlerden biri Ömer Seyfettin'in önce hikâye sonra da roman olarak yazdığı 'Yalnız Efe'dir."Çakırcalı Mehmet Efe, Zeynel Besim Sun'un 'Çakır Efe' adlı romanına konu olurken, Hüseyin Rahmi , 'Eşkıya İninde' adlı romanında "(...) eşkıyaların hayatını gerçekçi bir şekilde anlatması ile dikkati çekiyor. (...) Hüseyin Rahmi, eşkıyalığı ve sebeplerini adeta röportaj şeklinde romanında işliyor." Kuyucaklı Yusuf, Sabahattin Ali'nin romanına konu olmuştur." Kuyucaklı Yusuf'un ana ekseni aşk üzerine kuruludur. Bunun yanında Meşrutiyet döneminde Edremit'in toplu yapısı, memurun yaşayışı, eşrafla yöneticilerin ilişkileri ele alınır. Bunlara bağlı olarak evlilikte çiftler arasında anlaşma, aralarında eşitlik bulunmayan çiftlerin evliliklerinin çürüklüğü, sağlam bir ekonomik temele dayanmayan evliliklerin çöküşü işlenir." İnce Memed, Yaşar Kemal'in dört ciltlik romanıdır: "Dört cilt de İnce Memed'in ağaları öldürmesi ve ortadan kaybolması ile sona erer." Kemal Tahir, 'Rahmet Yolları Kesti' adlı romanda "Romanda eşkıyalık bir toplum hastalığı olarak sergilendiği için, eşkıyalığın safhaları, destekleyen çevreler, eşkıya mekânları belirtilir. Toplumun eşkıyalığı benimsemesinin, eğitim, düzenli askerlik, sürekli barış, sosyal yapıda denge, güçlü ve güvenlik sağlayıcı bir rejim sayesinde engelleneceğinin altı çizilir." Kemal Bilbaşar'ın 'Cemo' adlı romanında da "Doğu Anadolu'da az sayıdaki köylünün ağalıktan kurtulma çabaları anlatılır." "Memo'nun ana unsuru bir aşk hikâyesidir." Hasan Kıyafet,'Gominis İmam'da "Ağalığı yok edecek olan, kendi öcünü almak için dağa çıkan, okumuş eşkıyadır. (...) eşkıyayı, bu romanda, sosyalist amaçlarla dağa çıkan bir gerilla örneği olarak yorumlar. Hasan Kıyafet'e göre ağalık sistemi ve ağalar, halkın ileriye gitmesindeki en büyük engeldir." 'Cepel Dünya'da, Timur Karabulut, " (...) ağanın zulmüne uğrayan Alo adlı çobanın eşkıyalığını anlatır. Orta Anadolu'nun bir köyü olan Sapadere'de geçen olaylar, ağa-köylü çatışması üzerine kuruludur." "Mahmudo ile Hazel'de Doğu Anadolu'da eşkıyalığın oluşma sebeplerini işleyen Ömer Polat, geçim şartlarının zorluğundan dolayı tütün kaçakçılığı yaparken girdiği bir silahlı çatışmada jandarmanın vurulması üzerine suçlu duruma düşen, çareyi eşkıya olmakta gören Mahmudo ile karısının maceralarını anlatır." Kaya, 'Türk Romanında Destan Etkisi'ni yazarken romanlarla ilgili inceleme ve tespitlerde de bulunuyor ve adı geçen romanlara ışık tutacak araştırmaların da kapısını açıyor. 'Destanlarla Bağlantılı Diğer Romanlar' başlığı altında, Namık Kemal'in 1880'de yazılan 'Cezmi' adlı romandan başlayarak günümüze kadar gelen ve Yaşar Kemal'in pek çok romanlarına konu ettiği destanlardan da bahsetmiş. Destanların romanlarda kullanılmasının sebeplerine yer vermiş. Bu bölümde destanların kültürümüze yaptığı katkılar ve daha birçok değerli noktayı kapsayan bilgileri bize sunmuş.'Türk Romanında Destan Etkisi', Türk edebiyatı araştırmaları çerçevesinde son derece önemli bir noktaya parmak basıyor. Destanların romanlarımıza nasıl girdiği ve ne şekilde kullanıldığı kronolojik olarak ve kapsamlı bir şekilde anlatılıyor. Günümüzde hem nitelikli, hem de kapsamlı Türk edebiyatıyla ilgili incelemelere ihtiyaç var. Kaya da böyle bir boşluğu doldururken hem öğrencilere hem de Türk romanına çok büyük bir katkıda bulunuyor. Kitap birçok romana da değindiği için, kaynak kitap niteliğinde. Türk romanının sadece Batı'dan etkilenmediğini, kendi öz kaynaklarından da etkilendiğini gösteriyor. Ulusal değerlerimize ve kültürümüze katkıda bulunmak için bu inceleme ve araştırmayı gerçekleştirmiş. Kitabını çok önemli bir yere dikkat çekerek bitiriyor: "Dikkat edilmesi gereken bir nokta da günümüzde destanlaştırmadan ziyade masallaştırmaya gidişin varlığıdır. Çizgi filmlerde ve bilimkurgu filmlerde artık uzay canavarlarına karşı savaşılmaktadır. Destan canavarlarına karşı savaşılmaktadır. Destan canavarları değişmiştir. Bu filmlerdeki kahramanların kötülere karşı üstün güçleri vardır. Bu tür filmlerde bilinmeze karşı korku dikkati çeker. Ama, kahramanların, canavarlara karşı savaştıkça kendilerine güvenleri de artmaktadır.Bilgisi olan insanlar uzayın canavarlarıyla savaşırlar, hiç değilse kaçırırlar. Batı eski destanlarını değiştirir, yeni tipler oluşturur. Batman, Voltron vs. Hatta imaj belirlemede de antik mitlere dayalı göndermeler yapmaktadır. Bizim kültürümüzde ise üretken olamamaktan, fikir şablonlarına bağlanmaktan dolayı eşkıyayı yüceltmek söz konusudur." Türk Romanında Destan Etkisi/ Muharrem Kaya/ TC Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları/ 384 s.